Communicatievacatures leggen de complexiteit van een hele organisatie bij één adviseur neer. Maar complexiteit is geen eigenschap van een persoon: ze zit in het systeem. Anke van der Sluis legt uit waarom die vacaturetaal een reddingsfantasie is, en welke vraag organisaties zichzelf eerst moeten stellen.
Scroll door communicatievacatures en je ziet ze overal. ‘Een verbinder die complexiteit aankan.’ ‘Brengt rust in een dynamische omgeving.’ ‘Vertaalt complexe vraagstukken naar heldere boodschappen.’ Ik analyseerde communicatievacatures op verschillende sites: in zo’n 15 tot 20 procent daarvan staat het woord complexiteit expliciet – bij senior functies ligt dat aandeel nog hoger. Maar er zit een fundamentele denkfout in hoe we dit begrip gebruiken.
Wat vacatures eigenlijk zeggen
Neem een paar recente vacatures. De gemeente Bodegraven-Reeuwijk zoekt iemand die ‘richting, overzicht en scherpte brengt in complexe situaties’. Het ministerie van Justitie en Veiligheid wil ‘een verbinder die overzicht brengt en mensen in beweging krijgt’. En de Kamer van Koophandel zoekt ‘een strategische verbinder die complexe veranderingen vertaalt naar heldere verhalen’.
Het zijn mooie zinnen. Maar als je ze naast elkaar legt, zie je iets opmerkelijks: al die complexiteit wordt samengebracht in één functie. Eén adviseur die het overzicht bewaart, de belangen verbindt, de boodschap vertaalt én rust brengt. Eén spin in een web dat door het hele systeem loopt.
Dat is geen functieprofiel. Dat is een reddingsfantasie
Complexiteit ontstaat niet in de communicatieadviseur. Ze ontstaat in het systeem, door meerdere belangen die botsen, wederzijdse afhankelijkheden die onverwachte effecten hebben en onzekerheden die zich niet laten plannen.
Per definitie kan complexiteit niet worden ‘opgelost’ door één rol of één persoon. Ze is geen eigenschap van individuen, maar van het geheel van interacties. Zo beschrijven Rick Nason (universitair hoofddocent aan de Canadese Rowe School of Business) en Nicoline Mulder (adviseur bij complexe projecten en auteur van Chaordisch organiseren) het.
Toch schrijven we vacatureteksten alsof we op zoek zijn naar iemand die dat geheel persoonlijk kan dragen. En daarmee doen we twee dingen tegelijk: we stellen onrealistische verwachtingen aan de communicatieprofessional én we ontslaan het systeem van zijn verantwoordelijkheid. Want zolang we geloven dat complexiteit een persoonskenmerk is dat je kunt werven, hoeft de organisatie zelf niet te veranderen.
Demper, vertaler, oplosser
Kijk ook naar de rollen die vacatures beschrijven. Communicatieprofessionals worden ingezet als demper: ‘iemand die de spanning absorbeert’. Als vertaler: ‘iemand die moeilijke boodschappen begrijpelijk maakt voor mensen die er zelf niet bij betrokken waren’. Als oplosser: ‘iemand die een weg vindt door een labyrint dat de organisatie zelf heeft gebouwd’.
Dat zijn geen onbelangrijke rollen, maar het zijn wel reactieve rollen. En complexiteit vraagt om iets fundamenteel anders:
- gedeelde betekenisgeving, waarbij meerdere perspectieven samen tot begrip komen;
- gezamenlijke besluitvorming, waarbij de mensen die iets raakt ook iets te zeggen hebben;
- ruimte voor verschil, waarbij tegengestelde belangen niet worden gladgestreken maar productief worden gemaakt.
Dat kan één communicatieadviseur niet organiseren. Dat vraagt een systeem dat ervoor is ingericht.
Een spiegel aan het vak
Blijven we als beroepsgroep zeggen dat de communicatieadviseur complexiteit moet aankunnen, dan bedoelen we eigenlijk iets anders: het systeem wil niet veranderen. We zoeken een persoon die de spanning draagt die de organisatie zelf niet wil voelen.
Dat is niet alleen oneerlijk tegenover professionals die zich in bochten wringen om aan die verwachting te voldoen. Het is ook strategisch onverstandig. Want een systeem dat zijn complexiteit parkeert bij één functie, lost niets op. Het verplaatst alleen de pijn.
De vraag die vacatures niet stellen
Misschien is het tijd om een andere vraag centraal te stellen. Niet: ‘Ben jij geschikt voor complexiteit?’ Maar: ‘Is deze organisatie bereid complexiteit samen te dragen?’ Dat is een ongemakkelijkere vraag: voor recruiters, voor directies, voor bestuurders die gewend zijn complexiteit te managen door er iemand op te zetten. Maar het is de enige vraag die tot een eerlijk antwoord leidt.
Zolang we die vraag niet stellen, blijven we zoeken naar mensen die het systeem redden. En blijven we teleurgesteld als dat niet lukt.
——
Over de auteur
Anke van der Sluis schrijft over moderne organisatievormen en de rol van communicatie, vanuit de overtuiging dat de leider van de toekomst communicatie als kerncompetentie ziet, niet als ondersteunende functie.
