Hoe breng je complexe wetenschappelijke kennis op een begrijpelijke manier naar de samenleving? Met de komst van het Nationaal Expertisecentrum Wetenschap en Samenleving krijgt wetenschapscommunicatie in Nederland een stevig fundament. Het centrum moet een brug slaan tussen onderzoekers, beleidsmakers en het brede publiek.
In dit artikel vertellen betrokkenen hoe zij die verbinding willen versterken, waarom het vertrouwen in de wetenschap zo cruciaal is en hoe verhalen helpen om kennis toegankelijk te maken voor iedereen.
Minister Dijkgraaf stelde in oktober 2022 Ionica Smeets en Alex Verkade aan als kwartiermakers voor een op te richten nationaal centrum voor wetenschapscommunicatie. Na jaren van voorbereiding gaat het er komen: het Nationaal Expertisecentrum Wetenschap en Samenleving. Het centrum krijgt een belangrijke rol bij het verbinden van kennis en mensen die actief zijn in dit speciale werkveld.
“Het wordt het gezicht van wetenschapscommunicatie voor wetenschappers en beleidsmakers.” Aan het woord is Alex Verkade die de afgelopen periode, samen met hoogleraar Wetenschapscommunicatie Ionica Smeets, kwartiermaker was voor dit centrum.
Een apart centrum voor wetenschapscommunicatie
Een apart centrum voor wetenschapscommunicatie doet vermoeden dat het hier om een bijzondere specialisatie binnen de communicatieprofessie gaat waar groot belang aan wordt gehecht buiten het vak. Minister Dijkgraaf stelde in oktober 2022 Ionica Smeets en Alex Verkade aan als kwartiermakers voor een op te richten nationaal centrum voor wetenschapscommunicatie.
De waarde van gedeelde kennis
Onderzoekers wijden soms hun hele leven aan het beantwoorden van één enkele onderzoeksvraag. Ze willen maatschappelijke issues oplossen of op zijn minst een richting van een antwoord ontdekken. De kennis die wordt ontwikkeld bij universiteiten, hogescholen of onderzoeksinstituten krijgt pas echt waarde als die wordt gedeeld en wordt ontwikkeld met mensen buiten de wetenschap.
“Wetenschap stut de samenleving, de politiek, het beleid. Met wetenschapscommunicatie proberen we hierover in gesprek te blijven en zo de impact van al dat onderzoek te vergroten. Het gaat om de inzet van communicatiemiddelen om het proces, de resultaten en de gevolgen van wetenschap te delen met mensen daarbuiten”, aldus Verkade.
Vertrouwen in de wetenschap
Het vertrouwen in de wetenschap is hoog, zo blijkt uit onderzoek van het Rathenau Instituut (2021) en de recent gepubliceerde wereldwijde Edelman Trust Barometer (2024). Van alle instituties zoals de rechtspraak, de media, de regering en grote ondernemingen scoort de wetenschap het hoogst wat het vertrouwen betreft: 74 procent (bron: Edelman Trust).
“De scores zijn hoog, maar de wetenschap is wel vaker onderwerp van gesprek. Bij weerstand worden feiten sneller betwist. En er is steeds meer desinformatie. Dat zag je ook gebeuren in coronatijd.”
“Waar eerst het vertrouwen in de wetenschap juist hoog was, leek het in de loop van de crisis te dalen. Het is belangrijk om wetenschap goed te blijven scheiden van besluitvorming. Feiten moeten zo objectief mogelijk op tafel worden gebracht.
Ik heb mensen gesproken die vrij kritisch waren over een mogelijk nationaal centrum voor wetenschapscommunicatie. Het bleek dat zij niet kritisch waren op de wetenschap maar vooral zorgen hadden over de onafhankelijke positie daarvan”, zegt Verkade. Dat wordt bevestigd in de Edelman Trust barometer: 53 procent van de respondenten maakt zich hier zorgen over.
“Daarom is wetenschapscommunicatie zo belangrijk. Het is een primair onderdeel van de wetenschap. We hebben de verantwoordelijkheid om in gesprek te gaan met de maatschappij. Cocreatie is het uitgangspunt. Maar je ziet dat de sector soms nog te veel in de zendstand staat en dat kennis en cocreatie niet bij iedereen terechtkomen. Er is sprake van kennisongelijkheid.”
Wetenschap toegankelijk maken voor iedereen
Iemand die hard aan kennisgelijkheid werkt is Maurice van Wordragen, van de Universiteit van Nederland. Dit platform probeert wetenschap voor iedereen toegankelijk te maken, door te laten zien hoe je er in het dagelijks leven mee te maken hebt.
“Wij gaan op zoek naar een spannende vraag en laten zien welke kennis daarover beschikbaar is. Waarom kun je angstzweet ruiken? Waarom worden jongeren steeds conservatiever? Past een werkdag ook in vier uur?
En we schuwen de moeilijke onderwerpen niet: hoe werkt een quantumcomputer? Dat doen we laagdrempelig en voor jongeren aansprekend. We gaan ook altijd in gesprek met jongeren zelf. We maken video’s, podcasts, artikelen en zelfs een theatertour. Onze video’s worden langer dan gemiddeld bekeken: zo’n zes minuten op Nu.nl. Mensen zijn nieuwsgierig en willen weten ‘hoe het zit’.
Tegelijk praten wetenschappers soms in moeilijke woorden of maken zaken te complex of niet herkenbaar voor mensen. Wij brengen die werelden samen. De verhaallijn is belangrijk, waarbij we ook het experiment laten zien en niet alleen het eindresultaat van onderzoek. Dat verhaal komt altijd van de bron dus van de wetenschapper zelf. Het mooie is dat je dan ook die twinkeling in de ogen ziet en dus de passie bij de onderzoeker. De mens achter de wetenschapper is onderdeel van onze aanpak.”
Verhalen van wetenschap bij TU Delft
Karlijn Spoor, wetenschapscommunicatieadviseur bij Technische Universiteit Delft, bevestigt dat. “De eerste vraag die ik aan wetenschappers stel is ‘waarom onderzoek je iets’ in plaats van ‘wat of hoe onderzoek je iets’. Je komt dan in gesprek over persoonlijke drijfveren in plaats van dat je direct de inhoud ingaat.
Dat verhaal, vaak eentje van vallen en opstaan, is juist zo interessant om te vertellen. Je waardeert het eindresultaat en het doorzettingsvermogen van de onderzoeker daardoor des te meer. En feiten en cijfers blijven vaak beter hangen als je er een verhaal omheen vertelt.” Spoor traint zelf wetenschappers.
“Ik geef altijd mee: positioneer jezelf als de deskundige in een interview met journalisten. Wees een gids in het gesprek en leidt de journalist naar de spannende vraag in plaats van de voor de hand liggende vraag. En doe dat met empathie.”
Daarnaast laat ik altijd zien hoe de buitenwereld over jouw onderzoekdomein spreekt. Wees je bewust in welke context je onderzoek landt en stel die niet ter discussie maar maak er gebruik van in je communicatie.
Spoor is een van de grondleggers van de ‘Stories of science’ die gebruikt worden in de communicatie over onderzoek vanuit TU Delft.
——
Foto: Ministerie van OCW
——
Dit artikel verscheen eerder in C – het communicatiemagazine van Nederland
