Casestudy: defensie en het gevecht om draagvlak

Meer kazernes. Extra oefengebieden. Meer ruimte om te varen, vliegen en rijden. Dat is in essentie de opgave van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD). Defensie zoekt binnen Nederland naar meer ruimte om haar taken toekomstbestendig uit te voeren. In het ontwerp ging het om 54 voorkeurslocaties, verspreid over het land. Eind 2025 zijn de locaties definitief vastgesteld, waarbij voor negen specifieke behoeften opnieuw een inspraak- en participatieronde wordt doorlopen.

Liever niet in mijn achtertuin

De verdeling verschilt per provincie: van ongeveer 2 procent in Groningen tot ruim 16 procent in Gelderland. Feit is dat alle Nederlanders meer of voor het eerst defensieactiviteiten in hun buurt krijgen. Gemeenten, provincies, waterschappen krijgen daarmee vragen over overlast, milieugevolgen, natuurimpact, veiligheid en leefbaarheid.

Dat mensen de noodzaak en het nationale belang onderschrijven, betekent nog geen draagvlak. Want zoals vaker bleek: liever niet in mijn achtertuin. Toen de plannen twee jaar geleden bekend werden, waren de reacties gemengd en het draagvlak beperkt. Het speelde in een periode waarin het vertrouwen in de overheid toch al onder druk stond.

Forse communicatieopgave

NPRD stond dus voor een forse communicatieopgave. Twee jaar later zien we dat een doordacht en professioneel ontworpen strategie het verschil heeft gemaakt. Voormalig NPRD-coördinator communicatie Alma Botic licht toe: ‘Je hoopt altijd vanuit analyse te starten en die vervolgens uit te werken. Hier was het een start maken en gaandeweg op een agile manier bijschaven en de nodige tools erbij pakken om daarop in te spelen.’ De aanpak in het kort: een continue, slimme wisselwerking tussen Factor C, dilemmalogica en CASI.

Factor C: de strategische basis

De communicatiestrategie voor NPRD is ontwikkeld met Factor C. Dat gaf structuur en houvast om de opgave breed in kaart te brengen: de omgeving, belanghebbenden, bestuurlijke context, de motieven en zorgen, het krachtenveld. In zo’n omvangrijke nationale operatie is het noodzakelijk om eerst scherp te krijgen wie op welke schaal geraakt worden, welke beelden bestaan, welke vooronderstellingen en verwachtingen leven.

Factor C gaf structuur aan dat denk- en tekenwerk: omgevingskaarten, doelgroepen, coalities, tegenkrachten, kansen voor samenwerking. En minstens zo belangrijk: binnen de projectorganisatie ontstond een gedeeld beeld van de complexiteit en van de samenhang tussen communicatie en andere noodzakelijke aspecten om de opgave goed uit te voeren. Daarmee legde Factor C de basis om communicatie gelijk op te laten lopen met de overige onderdelen van de beleidsvorming.

Dilemmalogica: spanningen zichtbaar maken

In de volgende fase bleek dilemmalogica onmisbaar. Wanneer de contouren van beleid concreter worden, worden belangen dat ook. En dan schuurt het. Dilemmalogica helpt om die fricties niet weg te poetsen, maar juist naar voren te halen. ‘Tevoorschijn te luisteren’, noemen Guido Rijnja en ik dat in ons boek Overheidscommunicatie voor professionals. Waar wringt het? Wat staat er op het spel? Welke waarden botsen – veiligheid, rust, identiteit, natuur, economische voorspoed?
Door het gesprek langs die lijnen te voeren, ontstaat ruimte voor meerdere waarheden. Voor burgers, bestuurders en organisaties om hun eigen perspectief en betekenis te duiden. En voor defensie om niet alleen het nationale verhaal te vertellen, maar ook recht te doen aan de lokale werkelijkheid.

Organiseren van win-win

In het NPRD leidde dat onder andere tot het inzicht dat defensie, meer dan voorheen, naast vrágen moet nadenken over wat zij kan bíeden. Niet als ruilmiddel in smalle zin, maar als vorm van wederkerigheid. Hoe kunnen we – als we iets vragen van een gemeenschap – bijdragen aan gebiedskwaliteit, natuur, leefbaarheid of voorzieningen? Een denkrichting die niet vanzelfsprekend was binnen de organisatie, maar door dilemmalogica scherper werd. Organiseren van win-win, of – zo dat soms heet – mutual gains: wederzijds voordeel of meerwaarde voor alle partijen. Die houding versterkte en versnelde de gesprekken en leidde er mede toe dat volgens planning afspraken konden worden gemaakt over de beoogde locaties voor defensie-uitbreiding.

CASI: inzicht in gedrag én interventies

Juist voor die houding bood Communicatie Activatie Strategie Instrument (CASI) passende handvatten: de methodiek die helpt begrijpen waarom mensen doen wat ze doen en hoe je daarop kunt inspelen. De negen gedragsbepalers van CASI kwamen goed van pas om vast te stellen welke factoren partners het meest in de weg stonden om tot afspraken te komen. Ging het om gebrekkige kennis? Wantrouwen? Sociale normen? Emotie? Weerstand? Het ontbreken van handelingsperspectief?

Keuze voor interventies

Vanuit daar konden de communicatieprofessionals gerichter bepalen welke interventies nodig waren, want ook daarvoor biedt CASI een uitgebreide en toegesneden gereedschapskist. Niet alles tegelijk, maar precies daar waar gedrag stagneerde, op de maat van de situatie. Ook stelden zij do’s en don’ts op: eerst focus op emotie, dan op inhoud, kennis vergroten om weerstand te verlagen. Soms was dat extra toelichting via webinars, soms bieden van visualisaties, kaarten of verhelderen van processtappen. Oog voor en erkennen van onzekerheid (de basis van dilemmalogica) en aangaan en voortdurend op gang houden van de dialoog vormden de rode draad in het proces om afspraken te maken over de nieuwe defensielocaties.

De kracht zit in de combinatie

Wat deze casus vooral laat zien, is dat geen van deze tools op zichzelf staat. En dat één tool voor een complexe opgave zelden volstaat. Factor C brengt de opgave in kaart en structureert het strategisch denken, dilemmalogica maakt zichtbaar waar mensen geraakt worden en waar spanning zit en CASI laat zien wat gedrag bepaalt en hoe je daarop kunt interveniëren.

Maar het echte effect ontstaat in het schakelen daartussen. Het programma bewoog lenig heen en weer tussen de methodieken: eerst de omgeving in kaart brengen (Factor C), dan de spanningen verkennen (dilemmalogica), vervolgens het gedrag duiden (CASI), en daarna weer terug naar Factor C omdat de inzichten opnieuw betekenis gaven aan stakeholders, context en strategie. Geen lineair proces, maar een voortdurende uitwisseling tussen strategie, betekenis en gedrag. Precies zo wij in ons boek betogen en bezoekers van onze masterclasses leren.

Consequent meten van de voortgang

Naast het gecombineerde en iteratieve gebruik van de drie methodieken, heeft het consequent meten van de voortgang en de effecten van de communicatie een belangrijke rol gespeeld in het succes van het NPRD. Via onder andere online statistieken, zoekgedrag op defensie.nl, sentimentsanalyses, polls in webinars en gebiedsbijeenkomsten en evaluaties volgden de professionals continu wat mensen bezighield en waar bijsturing nodig was.

Die terugkoppeling maakte het mogelijk om de tools met verfijnde inzichten opnieuw in te zetten, gericht op groei van vertrouwen, draagvlak en effect voor NPRD. Zij raakten hiermee de kern van goede overheidscommunicatie: luisteren, erkennen, voortdurende dialoog en interventies op maat. Zo groeide het vertrouwen in Defensie en lukte het afspraken te maken in vrijwel het hele land over bijna alle beoogde locaties.

Het verschil maken

Deze casus illustreert wat ik deelnemers in trainingen en masterclasses meegeef: Factor C, dilemmalogica en CASI zijn waardevol, maar het echte vakmanschap blijkt uit lenig combineren en toepassen van deze methodieken in de context van het vraagstuk. Dat vraagt om weten wanneer welke tool helpt, soepel kunnen schakelen, inzichten combineren en om mee te bewegen tussen politiek, beleid en samenleving.

Ruimte voor Defensie is daarmee een schoolvoorbeeld van geïntegreerd communicatiehandelen. En een reminder voor overheidscommunicatieprofessionals: juist in complexe en beladen dossiers kunnen wij het verschil maken.

Binnenkort: Masterclass 'De 5 essenties van overheidscommunicatie'

Wil je steviger staan in complexe dossiers en bewuster schakelen tussen strategie, betekenis en gedrag? Tijdens deze masterclass nemen Corine Hoppenbrouwers en Guido Rijnja je op 16 maart mee in de kern van overheidscommunicatie. Na afloop ontvang je het boek Overheidscommunicatie voor professionals.

------

Over de auteur
Corine Hoppenbrouwers werkt als zelfstandig communicatieprofessional aan uiteenlopende vraagstukken binnen de overheidscommunicatie. Ze combineert haar praktijkervaring met jarenlange onderwijservaring. Samen met Guido Rijnja schreef zij het boek Overheidscommunicatie voor professionals (2025).